7Is techno oranje? De visionaire muziek van Dick Raaijmakers

Tuesday 28 February, 2006

Het STRP Festival (zie pagina 6) eert de grondlegger van de electronische popmuziek, de Nederlandse componist Dick Raaijmakers (Maastricht, 1930). Deze muzikant en veelzijdige kunstenaar, opgeleid aan het Haagse Conservatorium, werkte van 1956 tot 1960 in het Natuurkundig Laboratorium - kortweg het Natlab - van Philips. Op 2 oktober 1957, twee dagen voor de lancering van de Russische Sputnik satelliet: het begin van het space tijdperk, produceerde Raaijmakers het nummer Song Of The Second Moon, een compositie van circa 3 minuten en de allereerste electronische poptrack ooit gemaakt. Daarmee kan Raaijmakers - alsook Philips en Eindhoven - claimen de techno te hebben uitgevonden.

Door Alfred Bos

Raaijmakers maakte in de jaren vijftig in kamer 306 van het Natlab 'lichte' muziek, zoals dat toen werd genoemd, met behulp van state-of-the-art apparatuur van Philips makelij. Na de Tweede Wereldoorlog brak er een nieuwe tijd aan, ook in de kunsten, maar de eerste experimenten met electronische klanken concentreerden zich volledig op 'klassieke' of  'serieuze' muziek, niet op pop.

Ter vergelijk: Pierre Schaeffer en diens assistent Pierre Henry (Symphonie Pour Un Homme Seul, 1950) maakten met behulp van electronica zogeheten musique concrète; Karlheinz Stockhausen's Gesang Der Jünglinge (1955-56) is streng serieel; Edgar Varèse's Poème Electronique (ook tot stand gekomen in het Natlab, ter gelegenheid van de Expo 1958 in Brussel) is musique concrète gemaakt met electronica; Kaïn En Abel van Henk Badings (eveneens vervaardigd in het Natlab, in 1956) is balletmuziek. Raaijmakers' Song Of The Second Moon is uniek en zonder precedent. Autobahn van Kraftwerk zou pas zeventien jaar later volgen, in 1974.

Hoewel Philips aanvankelijk enthousiast reageerde op Song Of The Second Moon, ging de geplande uitgave op 45 toeren single niet door. Saillant detail: omdat de naam van Raaijmakers als 'eenvoudige laborant op de Philips loonlijst' niet op de hoes mocht, bedacht hij het - nog steeds modern klinkende pseudoniem - Kid Baltan, een omkering van zijn bijnaam Natlab Dick. Philips gebruikte het plaatje als promotievehikel annex relatiegeschenk, 'with compliments of Philips Electron Tube Division'.

En langs die weg kwam de wereld, zij het indirect, toch in aanraking met Raaijmakers' visionaire muziek. Je durft er overigens niet te denken aan wat er zou zijn gebeurd als Philips de single wél had uitgebracht voor de massamarkt - de geschiedenis van de populaire muziek zou anders zijn verlopen, meer electronisch ook, met een opvallende Nederlandse inbreng. Het miskende meesterwerk Fantasy In Orbit (Philips album uit 1963) van Raaijmakers' studio collega Tom Dissevelt, een avontuurlijk ingestelde jazzmuzikant, zou meer zijn opgevallen dan het (niet) deed. En het verhaal gaat dat regisseur Stanley Kubrick aan Raaijmakers heeft gevraagd om de soundtrack bij zijn science fiction epos 2001: A Space Odyssee te verzorgen - Raaijmakers weigerde. Stel je eens voor...techno was meer oranje geweest.

STER
Diverse radiostations, inclusief radiopiraat Veronica, verwerkten Song Of The Second Moon vanwege het futuristische geluid in hun jingles. In 1966 maakte Raaijmakers enkele tunes voor de STER; het fenomeen televisiereclame werd op 2 januari 1967 in Nederland geïntroduceerd. De Franse synthesizer pionier Jean-Jacques Perrey werd zo gegrepen door Raaijmakers' werkstuk dat hij zijn studie medicijnen afbrak om met electronische muziek te gaan experimenteren; in 1966 bracht hij in samenwerking met Gershon Kingsley (de man achter de novelty hit Popcorn uit 1972) het baanbrekende synthesizer album The In Sound From Way Out uit. Perrey heeft nooit onder stoelen of banken gestoken dat het werk van Kid Baltan zijn oren heeft geopend.

Hoe modern het werk uit de jaren vijftig van Dick Raaijmakers nog steeds klinkt, is te horen op de 4CD box Popular Electronics: Early Dutch Electronic Music from Philips Research Laboratories 1956-1963, die in 2004 via de te Aalsmeer gevestigde platenmaatschappij Basta Music is verschenen. De box verzamelt het pionierswerk van Raaijmakers en diens alterego Kid Baltan, Henk Balings en Tom Dissevelt. Foto's uit de zeer uitvoerige documentatie bij de box tonen Raaijmakers als eigentijdse DJ - maar dan met bandrecorders in plaats van draaitafels.

Het STRP Festival eert onder de noemer RE: het pionierswerk van Raaijmakers op het gebied van electronische popmuziek - en wel op de plek waar dat werk zo'n vijftig jaar geleden plaatsvond, de locatie van het voormalige Philips Natlab. Op zaterdag 25 maart geeft Kees Tazelaar - componist, docent aan het Instituut voor Sonologie en bezorger van de Popular Electronics box - een lezing over het werk van Raaijmakers en de eerste electronische experimenten in het Natlab. Op vrijdag 24 maart wordt de documentaire die het NOS programma Het Uur Van De Wolf over Dick Raaijmakers maakte, Op zoek naar een vergeten toepassing, opnieuw vertoond.

Vuurpijl
Als klap op de vuurpijl brengt STRP het compilatiealbum STRP 1 uit, met remixes van de eerste electronische popexperimenten van Raaijmakers door een jongere generatie producers. Aan STRP 1 werken ondermeer Atom Heart (Uwe Schmidt), Beautyon (Akin Fernandez), Jason Forrest, David Grubbs, Isolée (Rajko Müller), Kettel (Reimer Eising), Thurston Moore (van rockband Sonic Youth), Vert (Adam Butler) en het Duitse duo Mouse On Mars mee. Het remix project is gecureerd door Jamie Hodge. Het album STRP 1 wordt uitgebracht door Basta Music en is ook tijdens het festival verkrijgbaar.

Op vrijdag 24 maart treedt een aantal van de remixers die hebben meegewerkt aan STRP 1, tijdens het festival op: Atom Heart, Beautyon, David Grubbs, Mouse On Mars en Vert zullen live electronica brengen op de plek die gerust de geboortekamer - het Bethlehem - van de techno mag worden genoemd.

De laatste jaren begint, ook in het buitenland, het besef door te dringen dat er eind jaren vijftig in Eindhoven iets bijzonders heeft plaatsgevonden. Dick Raaijmakers heeft de deur geopend naar een compleet nieuw, virtueel muziekuniversum. Hij was ook de eerste die dat universum betrad. Hij is de Neil Armstrong van de electronische popmuziek, de virtuele vader van techno, een van de belangrijkste kunstenaars van de 20ste eeuw. De Mondriaan van de muziek.

Zelf kan Dick Raaijmakers alle eerbetoon in Eindhoven niet meemaken; zijn gezondheid staat het niet toe. En al wilde hij niet zijn zegen geven aan de organisatie van het STRP Festival omdat hij hen op geen enkele wijze wilde beïnvloeden, hij was niettemin enthousiast over het voornemen. En benadrukte vooral in te zoomen op zijn werk als Kid Baltan. Want met zo'n pseudoniem ben je ook in de 21ste eeuw nog steeds heel hip.

STRP 1 wordt gelanceerd op het STRP Festival en ligt vanaf maandag 27 maart in de winkel, distributie via Basta Music. De 4CD box Popular Electronics (Basta) is nog steeds leverbaar, evenals de 3CD box The Complete Tape Music of Dick Raaijmakers (Donemus).