2DJB Film: Philip K. Dick is een (anti)held

Friday 3 December, 2010

Philip K. Dick is overal. Bijna dertig jaar na zijn dood is de Amerikaanse schrijver van zo'n vier dozijn science-fiction romans en drie vuistdikke bundels met korte verhalen tot het dagelijkse leven doorgedrongen. Hij voorspelde - ver terug, al in de jaren '50 - de wereld van vandaag, met zijn alom aanwezige media en dito reclame, zijn virtuele werelden en zijn designer drugs. Philip K. Dick is weinig minder dan een fenomeen en de VPRO introduceert hem bij een nieuwe (en de oudere) generatie kijkers.

Door Alfred Bos

Het is wel eens anders geweest. Dick (1928-1982) was tijdens zijn leven een gemarginaliseerde broodschrijver. Altijd arm en vaak geplaagd door relatieperikelen (hij trouwde vijf keer). Drugs vormden een voornaam bestanddeel van zijn bestaan - strak van de amfetamine ramde Dick er zonder slapen in twee weken tijd een nieuwe roman uit; op zijn piek schreef hij zes boeken per jaar - en paranoia was hem niet vreemd.

Hij stelde zich wezenlijke vragen, als Wat betekent het om mens te zijn? of Wat is realiteit?, en zijn romans cirkelen om een mogelijk antwoord op die vragen. Als stilist is Dick geen hoogvlieger, zijn zinnen vaak houterig, maar als ideeënman is hij onovertroffen. Niemand groef zo diep, alleen vroeg-christelijke mystici, en dat maakt hem als auteur uniek. Ook mensen die helemaal niets met science-fiction hebben, kunnen aan zijn beste romans een onvergetelijke leeservaring overhouden.

I Ching
Dick heeft als auteur veel opmerkelijke kanten, niet in het minst omdat hij vaak de eerste was die met een Opvallend (en achteraf Briljant) Idee kwam. Zo introduceerde hij in Time Out of Joint (1959) het concept van de gesimuleerde werkelijkheid, inmiddels niet meer weg te denken uit de Westerse cultuur maar toen nogal exotisch. Zijn bekroonde The Man In The High Castle (1961) is de eerste Amerikaanse (en Westerse) roman waarin de I Ching een voorname rol speelt - het bepaalt de plot. Het begrip simulacrum (mediarepresentatie van de werkelijkheid) speelt een voorname rol in zijn boeken. Het helpt Dick om zijn idee van mens-zijn uiteindelijk vast te pinnen. Wat ons onderscheidt van dieren en van robots is: compassie.

De hoofdpersonen van zijn romans zijn onveranderlijk mislukte sloebers die door het leven alle kanten uit worden geslagen - net als Dick zelf. Het is typisch Philip K. Dick dat hij overleed vlak voor de eerste verfilming van een van zijn romans (Ridley Scotts Bladerunner, naar Do Androids Dream Of Electric Sheep? uit 1967) in roulatie ging. Die film, zelf een sleeper, vestigde de aandacht op Dicks unieke kijk op het universum en inmiddels zijn z'n romans, aanvankelijk goedkope pulpuitgaven, verschenen in de prestigieuze Library of America. Dat kan geen SF-collega hem nazeggen.

Na Bladerunner volgden ondermeer Totall Recall (Paul Verhoeven, die ook aan het woord is in de docu) en Minority Report (Steven Spielberg) en dat is slechts een greep uit de vele boekverfilmingen. Op het ogenblik heeft Hollywood ruim een half dozijn Dick romans 'in ontwikkeling'. Philip K. Dick is uitgegroeid tot een heuse industrie. Hij is de ultieme cultschrijver, geliefd bij een groeiende schare hondstrouwe fans, de Dickheads.

Soundtrack Dave Clarke
VPRO-programmamaker David Kleywegt, zelf een Dickhead (net als schrijver dezes), maakte een fraai portret over de ultieme cultschrijver. Het is niet de eerste film over Dick (BBC's Arena en Terry Gilliam gingen hem in 1994 voor en er zijn er nog twee), maar het is een naar meer smakende introductie op de antiheld van deze tijd, met unieke beelden (Dick in Vegas; Dick in Metz, Frankrijk) en een buitengewoon fraaie soundtrack.

Die werd samengesteld door Dave Clarke en hij kreeg de opdracht alleen electronica van vóór 1982 te gebruiken. Dat betekent dus smullen met (ondermeer) Neu!, John Foxx, Orchestral Manoeuvres In The Dark en Steve Hillage. En daarna: lezen! Begin met The Man Who Japed (1956) of Time Out Of Joint en werk je dan toe naar zijn meesterwerk Valis (1978). Je wereld zal nooit meer dezelfde zijn. Echt!

The Owl By Daylight: dinsdag 7 december, 22:50, Nederland 2 (VPRO)

Onder de lezers en lezeressen van DJBroadcast zitten ongetwijfeld ook een aantal Dickheads. Wat is jullie favoriete Philip K. Dick roman? En waarom?